Алдарт аялагч Марко Поло: "...илжигний хэрийн биетэй, арслан шиг дуутай, гуниг шингэсэн нүдтэй, унжсан чихтэй..." хэмээн Төвд мастифийг дүрсэлж, Монголын эзэнт гүрний өргөн уудам нутгаар аялсан тэмдэглэлдээ бичсэн байдаг.  

Та бидний бахархал болсон 4 нүдтэй банхар бол Төвдөөс гаралтай мастиф үүлдэрийн нохой. Ер нь бол зөвхөн монголчууд төдийгүй эсгий туургатан болох тува, буриад нар хүртэл уг нохойг өөрийнх хэмээн өргөмжилдөг. Төвд мастиф нь цэвэр цусны ноход дотор нилээд дээгүүр байр суурь эзэлдэг бөгөөд уг "анд"-н гарал үүсэл 3000 жилийн тэртээгээс улбаатай юмсанжээ. Одоо Төвд оронд л энэ нохой цэвэр цусаараа үлдсэн гэж эрдэмтэд үздэг. Банхарыг тажикаар "чорчошма", узбекээр "турткуз" гэдэг бөгөөд энэ нь "дөрвөн нүдэт" гэсэн утгатай байдаг аж. Бидний бахархалыг алдарт Аристотель хүртэлл гайхан шагширсан байхым. Тэрээр: "чоно бараас хүний хамгаалах найдвартай өмөг түшиг" гэсэн байдаг. Монгол банхарын үлэмж бие, эрэлхэг зориг, зодоонч чанарыг харсан хэн боловч агуу гүн ухаантаны үгэнд итгэхгүй байхын аргагүй байдаг байж.

Бараг л АРСЛАН

Банхарын орон зайн мэдрэмж, хүнд ширүүлээд байдаггүй зан, хүнгэнэсэн дуу, эр зориг бусад ноходтой харьцуулшгүй. Тэгээд ч банхарын гол онцлог нь түүний дуу байдаг. Цээжний гүнээс гарах бөглүү, бүдүүн дууг эзэн нь сонсоод тайвширдаг байхад хот руу гэтсэн чоно сүүлээ хавчин зугтдаг гэдэг. Мөн банхарын үс ноос гэж жигтэйхэн юм байдаг байна. Сахлөг өтгөн үс, хонгорцоглосон хөөвөр нь сүр бараа нэмэхийн сацуу өвлийн тэсгим хүйтэнд өнгө жавхаа, сүр бараа нэмэхээс гадна сэрвээний үс нь босоод ирэхээр арслангийн зогдор шиг сүртэй. Багалзуураас зууж авах гэсэн боохойн ам дүүрэн үстэй хоцрохоос биш амин газар хүртэлээ хол хэвтэнээ гэж. Үс ноос нь жилдээ нэг удаа гуужина. Хаа сайгүй шар хөөвөр болно доо. Цаг агаар болон өөрийнх нь биеийн онцлогоос шалтгаалан 4-8 долоо хоногт бүрэн гууждаг.

Үс ноосыг нь эээээээээ

Банхарын зүрх цагаан цээж эр зоригийг илтгэдэг, нүдэн дээрхи хос толбо нь хүний сэтгэлийг харах увидастай бөгөөд хоёр нүд унтсан байхад нөгөө хоёр нь сэрүүн байж хотоо сахидаг хэмээн малчид бэлэгшээдэг. Хүүхэдэд хайртай энэ том амьтан муухан хүнээс дээр хардаг гэжийнэ лээ шүү хүүхдийг. Унтаж байгаад агшин зуур сэхээ авч аюулын өмнөөс довтлох чадвараараа бусад нохойг дагуулахгүй банхар нь бүдүүн бараг мэт боловч эзнийхээ занг андахгүй торгон мэдрэмжтэй амьтан. Хүний хөдөлгөөн, дууны өнгө бүрийн цаад утгыг гайхалтай ойлгодог. Хүнээр бол дуу цөөтэй аталаа хэрэгтэй үед оновчтой, цөөн үг хэлдэг нухацтай залуу байх нь байнашт.

Сайхан залуу байгааз

Бусад нохойг бодвол бие гүйцэх нь удаан. Жингэрүүд нь 3, 4 хүрч байж хээлт авна. Эр нь 4, 5-тайгаасаа жингэр дагана. Жилдээ ганц удаа л гөлөглөнө. Ер нь бол жаахан зөрүүд бие даасан байдлаараа мууртай их төстэй гэнэ. Шөнөдөө уяанаас н заавал тавьж байх хэрэгтэй, магадгүй шөнөжин хуцаад хонож магадгүй гэнээ. Тэгэж байвал дуулж байна гэж бодоорой гэжийнэ шүү. Бүрэгдүү мэт боловч их нийтэч нохой учраас хүн амьтантай их ойр байлгах хэрэгтэй. Хаа очиж бие хаатай нь харьцуулах юм бол хамаагүй бага иддэг. Эр банхар хэдэн долоо хоногоор ч хоолгүй байж чаддаг. Санаа зовох хэрэггүй, өөрөө сэргэлэн цовоо байгаа л бол мань нөхөр өөрийгөө сойж байгаа нь тэр. "Хон хон дуутай хондлой дээрээ дэгээтэй" энэ амьтан бидний бахархал биш гэж үү?   

М.Поло ахын тодорхойлолт энд л байна даа

Ийм төрлийн ноходыг ерөнхийд нь нохой судлаачид хоёр төрөлд хуваан авч үздэг юм байна. Эхнийх нь мэдээж Монгол банхарын гарал гэгдээд байгаа Tibetan Mastiff, нөгөө нь Swiss Alp уулын нохой гэдэг төрөл. Энэнд та бидний мэдэх Бетховен буюу SAINT BERNARD багтдаг. Tibetan Mastiff төрлийн нохойг:

Монголд - БАНХАР

Хятадад - ZANG'Ao

Непалд - BHOTE KUKUR

Төвдөд - DO-KHYI гэх мэтээр нэрлэдэг ажгуу.